Władysław Orkan, właściwie Franciszek Smreczyński (pierwotne nazwisko Smaciarz, zmienione w 1898 roku), urodzony 27.11.1875 roku w Porębie Wielkiej pod Limanową, zmarł 14.05.1930 roku w Krakowie; powieściopisarz, nowelista, dramaturg, poeta, publicysta. Był synem ubogich górali gorczańskich. Przeszedł drogę typową dla pierwszego pokolenia inteligencji chłopskiej, które na przełomie XIX i XX wieku zaczęło uczestniczyć w tworzeniu kultury ogólnonarodowej, wnosząc do niej swoiste wartości. Musiał przezwyciężać trodności materialne i bariery społeczno-obyczajowe w latach gimnazjalnych w Krakowie; oparcie znajdował w ofiarności i zrozumieniu dla niego matki.

" .....Wszystko co mam, zawdzięczam w pierwszym rzędzie matce, którą uważam za istotę genialną. Jestem ino dalszym ciągiem jej, ale in minus".....".

Po niepowodzeniach w uzyskaniu stałej posady urzędniczej w Krakowie powrócił do Poręby aby z małymi przerwami na wyjazdy zagraniczne (do Włoch, Szwajcarii i na Ukrainę) czy do Zakopanego, pozostać w Gorcach do końca życia. W tym czasie poznał pracującą na poczcie w Niedźwiedziu Marię Zwierzyńską. Ślub wzięli w Zakopanem, a świadkami byli Jan Kasprowicz i profesor literatury na Uniwersytecie Jagiellońskim Tadeusz Pini. Z tego związku była Zosia, jedyne dziecko Orkana. Maria umarła, kiedy Zosia miała trzy lata. Wychowaniem jej zajęła sie siostra pisarza, Maria Moszowa, żona znanego kowala artystycznego z Zakopanego.
W domu rodzinnym Orkana, w tzw. "Orkanówce", przystąpiono w 1975 roku do zorganizowania muzeum.

Władysław Orkan pisał dramaty, wiersze, powieści i nowele, utwory publicystyczne, w tym reportaż Drogą Czwartaków, w którym zawarł własne wspomnienia kapitana legionów.
Tematyką jego utworów był głównie obraz biednej polskiej wsi. Ale był również wspaniałym humorystą, piewcą urody gorczańskiego pejzażu. Jego baśń dawnych czasów Drzewiej, obok powieści W roztokach szczytowe osiągnięcie pisarza, porównywana jest do Puszczy Jodłowej Żeromskiego.
W 1927 roku pisarz obchodził jubileusz 30-lecia pracy twórczej. Z tej okazji w auli Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie odbyła się sesja naukowa. Uroczystości zorganizowane w Nowym Targu ściągnęły tłumy nie tylko Podhalan. Nie powiodły się jednak zabiegi przyjaciół o ustanowienie stałej pensji twórczej. W trzy lata później nagrodę literacką przyznało pisarzowi m.st. Warszawa, ale nie zdążył już jej odebrać.
Zmarł w Krakowie, dokąd pojechał odwiedzić umierającą córkę. Władysław Orkan został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie. W rok później specjalnym pociągiem jego trumna została przewieziona do Zakopanego. Pociąg zatrzymywał się na każdej stacji, całe Podhale żegnało dumaca z Gorców. Na cmentarzu Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku jego grób znajduje się w sąsiedztwie Tetmajera, Chałubińskiego, Sabały.

W 1934 roku Polonia amerykańska ufundowała pomnik Władysława Orkana, który stanął na Rynku w Nowym Targu. W 2003 roku został on przeniesiony do Niedźwiedzia, rodzinnej miejscowości pisarza, gdzie został usytuowany w centrum wsi. Natomiast w Nowym Targu postawiono bliżniaczy pomnik.

Twórczość Władysława Orkana.

Poezje: Nad grobem Matki. Dumania; Z tej smutnej ziemi; Z martwej roztoki, Pieśni czasu.
Dramaty: Skąpany świat; Ofiara; Wina i kara; franek Rakoczy.
Nowele: Nowele (z przedmową K. Tetmajera); Nad urwiskiem. Szkice i obrazki; Herkules nowożytny i inne wesołe rzeczy; Miłość pasterska.Nowele; Wesele Prometeusza.
Powieści: Komornicy; W roztokach; Pomór; Drzewiej; Kostka Napierski.
Publicystyka: Drogą Czwartaków. Od Ostrowca na Litwę; Listy ze wsi; Warta.Studia, listy, szkice; Wskazania.
Utwory nieukończone: Czantoria (i inne pisma społeczne).

 

Opracowała Małgorzata Pasztaleniec na podstawie:
Jan Błoński, Władysław Orkan. Wybór Pism, Kraków 1953.
pl. wikipedia.org
www.poema.art.pl